Een paar weken geleden ben ik edelherten gaan fotograferen in de Oostvaardersplassen. Deze herten zijn genetisch iets anders dan die op de Veluwe en hun bronst valt altijd later in het jaar. Hoewel de Oostvaardersplassen veel meer lijken op de biotoop waar edelherten oorspronkelijk voorkwamen, namelijk open grasland en rivierengebieden, kwam de bronst in dit gebied op mij wat rustiger over. Ik zag hier niet de felle gevechten en het heftige burlen wat ik een aantal weken eerder op de Veluwe wel tegenkwam.

Tijdens de bronst houden de mannetjes elkaar op de hoogte van hun aanwezigheid door te burlen. Ze gooien hun kop in de nek en laten een lange laag schrapende weeklagende boer horen, dat al van verre is te horen. Hoe sterker het mannetje, des te vaker en harder hij burlt. Hiermee maakt hij niet alleen indruk op zijn concurrenten of op de vrouwtjes, maar ook op de vele toeschouwers en fotografen die elk jaar weer naar de Veluwe en Oostvaardersplassen trekken.

Lees ook: Bronstig edelhert (Cervus elaphus).

Dit bericht is een vervolg op dat van Gaetano Zumbo.

Gaetano Zumbo, de kunstenaar van de fraaie anatomische wassen modellen die in opdracht van Cosimo II werkte, verbleef van 1691 tot 1695 in Florence. Toen hij daarna naar Genua vertrok zei Cosimo II over hem dat hij misschien wel een rijkere werkgever kon vinden maar dat hij nooit meer iemand zou vinden die zijn werk zo waardeerde als hij. In Genua zette Zumbo een grote anatomische was-studio op, waar hij samen met de Franse arts Desnoues veel modellen produceerde.

Toen Groothertog Leopold in 1771 in Florence het Imperial Regio Museo de Fisica e Storia Naturale (La Specola) oprichtte en hier veel van de collectie van Cosimo, waaronder de werken van Zumo, in onderbracht, gaf hij de directeur van het museum, Felice Fontana, de opdracht om in Florence een eigen workshop voor wassen anatomische modellen op te zetten. De eerste waswerker die hij toen aannam was Giuseppe Ferrini.

In eerste instantie maakte Ferrini modellen van lijken die door Fontana werden ontleed. Later werden er meerdere mensen aangenomen en binnen korte tijd bloeide deze anatomische studio op. In 1773 werd de negentienjarige Clemente Michelangelo Sussini (1754-1814) aangenomen, welke zich uiteindelijk zou ontwikkelen tot een waardige opvolger van de traditie die Zumo was begonnen. Tegen het einde van de eeuw streefde de Florentijnse studio zelfs die in Genua voorbij en kregen ze veel opdrachten. Tussen 1771 en 1893 maakten ze hele collecties voor La Specola en diverse buitenlandse universiteiten. Hoewel Fontana de regie over de studio strak in handen had, begonnen zijn vormgevers zich na zijn dood ook steeds meer toe te leggen op de artistieke kwaliteiten van hun werk. Clemente Sussini was hierbij verantwoordelijk voor enkele van de meest spectaculaire stukken. Sussini was lid van de Florentijnse academie der kunsten en wist, net als Zumo,  in zijn beelden een subtiele pathos te brengen. Zijn werk werd dan ook niet alleen geroemd door wetenschappers en anatomisten maar ook door andere kunstenaars zoals Antonio Canova, die buitengewoon was te spreken over de artistieke kwaliteiten van het beeld dat Sussini maakte van het lymfesysteem van een man. Canova had enkele van zijn stenen beelden, onder invloed van Sussini’s werk, zelfs met een dunne laag was bedekt om de kilte en de hardheid van het marmer te verzachten.

Sussini produceerde ruim 1000 wassen modellen voor La Specola welke daar nu nog steeds zijn te bezichtigen.

Klik hier voor meer afbeeldingen van antomische modellen in was uit La Specola in Florence.

Lees ook: Gaetano Zumbo's wassen hoofd.

Volgens de letter van de Bijbel zou men geen afbeeldingen van God mogen maken (exodus 20:4). Maar omdat het christendom zich ontwikkelde in een sterke visuele cultuur, waarbij plaatjes vaak belangrijker waren dan de tekst, stond de kerk steeds meer afbeeldingen toe. In het begin waren deze sterk gestileerd en uiterst symbolisch, langzamerhand werden deze echter steeds realistischer. Tot in de achtste eeuw de Rooms-katholieke kerk officieel het gebruik van afbeeldingen toestond. De discussie over het wel of niet afbeelden van God was daarmee natuurlijk niet uit de wereld en ook nu wordt er nog over gesteggeld. De heffing van de ban op afbeeldingen heeft echter wel voor enkele prachtige kunstwerken gezorgd, zoals die van Michelangelo in de Sixtijnse kapel. Toch blijven afbeeldingen van het gezicht van God, schaars.

Het was dan ook een hele verrassing toen ik in Milaan in het Museo Del Duomo een metershoog verguld brons met zilveren beeld van het gezicht van God zag. Dit beeld toont een enigszins scheel kijkende God met halfopen mond en krulletjes. Het gezicht is totaal niet gestileerd, ik vind de half geloken ogen en wellustige mond eerder hedonistisch dan ascetisch overkomen. Misschien ligt het aan mij, maar ik vind God hier wel wat op Donald Sutherland lijken.

Dit beeld bevond zich oorspronkelijk in de sluitsteen boven de apsis in de kathedraal van Milaan, van waar het op de verzamelende massa’s neerkeek. Het was daar symbolisch geplaatst als in de as van het Universum, van waaruit God alles overzag. Het is gemaakt tussen 1416 en 1425 door Beltramino de Zutti, een beroemde Milaanse goudsmid, die in 1405 zijn eigen studio had geopend. Het gezicht van God was oorspronkelijk omgeven door negen muzikale engelen die door zijn collega Giovannolo da Seregno waren vervaardigd. Tijdens de eerste decennia van de negentiende eeuw, gedurende radicale restoraties aan de apsis werden deze engelen echter weggehaald. In 1831 werd er een speciale gebeeldhouwde schijf van gevouwen stof gemaakt, welke als buste voor het gezicht van God diende en werd het geheel samen met een capello, een gouden driehoek achter het gezicht, verguld. In 1965 werd het gezicht echter weggehaald en geplaatst in het Museo Del Duomo waar men het blijkbaar beter kon conserveren en het nu in een donkere nis, verblind door een spotje, op toeristen staat te wachten.

Was is een apart materiaal, het is goed met de hand te vormen, te gieten, makkelijk te kleuren en in staat om de meest complexe structuren en vormen aan te nemen. Hierdoor leent het zich bij uitstek voor anatomische weergaves. Omdat anatomisten altijd om verse lijken zaten te springen en deze niet lang goed bleven, was er veel vraag naar goede anatomische modellen. Hoewel er veel werd geëxperimenteerd met het balsemen en bewaren van menselijke lichamen, bleek was hier een uitkomst. Een goed wassen model was niet alleen levensecht, het was ook kleurecht en ongevoelig voor vocht, in tegenstelling tot veel papier-maché en gipsen modellen. Daarnaast heeft was een zacht transparant luster wat het bedrieglijk veel op vlees en huid doet lijken. Soms zelfs zo sterk dat dit een gevoel van onbehagen oproept. Freud noemde deze emotie “unheimlich” en gaf aan dat hij werd veroorzaakt doordat iets juist te veel ergens op lijkt, maar het toch net niet is.

Eén van de aller vaardigste kunstenaars die met was werkte, was Gaetano Zumbo (1656-1701). Deze Italiaanse autodidact uit Siracusa presenteerde pas op late leeftijd in 1680 in Bologna zijn eerste stukken. Deze vielen echter zo in de smaak dat hij in Florence voor Cosimo III mocht komen werken. Zijn wassen beelden waren kleine driedimensionale scenes van rotting en verval, die direct opvielen vanwege hun levensechtheid en accuratesse en die nu in La Specola in Florence worden tentoongesteld. Zumbo’s ambities rijkten echter verder dan Florence en nadat hij In Genua samen met de Franse arts Desnoues aan een aantal nieuwe beelden had gewerkt, vertrok hij naar Parijs. Hier presenteerde hij een prachtig anatomisch beeld van een hoofd, compleet met zenuwen, aders en spieren. Dit beeld maakte zoveel indruk dat Louis XIV besloot om Zumbo de exclusieve commissie op het vervaardigen van wassen modellen te geven. Tevens stond hij hem toe om les in de anatomie te geven. Helaas heeft Zumbo niet lang van dit voorrecht gebruik kunnen maken, en overleed hij kort daarna. Zijn beroemde wassen hoofd, het werkstuk waarmee hij in Parijs zoveel lof verwierf, ligt momenteel naast enkele van zijn andere werken in een glazen vitrine in La Specola in Florence.

De Sade beschreef dit hoofd in zijn roman Juliette als volgt:  “De indruk van dit meesterwerk is dusdanig krachtig dat, terwijl je ernaar kijkt, al je zintuigen reageren. Terwijl je je neus optrekt tegen de kwade geuren van de sterfelijkheid, lijk je gekreun te horen”.  Hoewel de meeste anatomisten die modellen maakten, en zeker die in was werkten, worden herinnerd als bekwame ambachtslieden, behoort Zumbo tot de kunstenaars. Zijn werk overstijgt ver die van de anatomische ambachtelijkheid. Ze toont een bijna morbide aandacht voor detail, zo loopt er zelfs een klein straaltje bloed uit de neus van dit hoofd, terwijl het tegelijkertijd een barokke bezielde indruk maakt. Zumo’s hoofd is niet slechts een kille registratie van spieren en pezen, het behoorde tot een levend en warm lichaam, een mens met een eigen ziel en karakter. Dat maakt dit hoofd des te fascinerender en voor velen ook morbide. Zeker omdat Zumbo voor dit werkstuk gebruik heeft gemaakt van echte tanden en echt haar.

Klik hier voor meer anatomische modellen in was uit La Specola in Florence.

Lees ook: Anatomische modellen, 69.615,00 Euro, Het opgezette nijlpaard in La Specola en Hansken de olifant.

Op de Hoge Veluwe is de bronst nu weer ten einde, een paar weken geleden was hij in volle gang en zag je er bijna meer fotograven dan edelherten. Hoewel ik nog nooit een fotohut van de binnenkant heb gezien en ik me meestal verre van grote fotogroepen hou, ben ik dit jaar toch een keer naar de wildbaanweg afgereisd.

Op de Hoge Veluwe zijn een aantal wildobservatiepunten, waar men voer, zoals appeltjes, strooit. Dit zorgt ervoor dat het wild deze plaatsen regelmatig op hun routes aandoen en de vele bezoekers van het park een grotere kans hebben om op die plaatsen wild te zien. Fotografen, ook niet dom, zwermen vaak massaal naar deze plekken om hutje bij mutje naast elkaar, dezelfde foto’s te maken. Normaal hou ik daar niet van en trek ik er in mijn eentje op uit om te fotograferen. Maar ik wilde toch wel eens zien waar al dat spektakel nu om draaide en dus sloot ik me voor een namiddag en avond aan bij de lange rij geparkeerde auto’s aan de beroemde wildbaanweg.

Het was superdruk en op een onafzienbare rij statieven stond het halve lenzenpark van Nederland uitgestald, de ene nog langer en duurder dan de ander. Er werd gezellig gekeuveld en op dezelfde momenten ratelden alle camera’s in canon. En, het moet gezegd, er was veel te zien en te fotograferen, ik moet zelfs bekennen dat ik enkele van mijn beste foto’s van edelherten daar, samen met al die andere fotografen, heb gemaakt.

Wat ik vooral wilde zien was het gedrag tijdens de bronst. Burlende mannetjes had ik al eerder en op andere plaatsen gefotografeerd, maar een goed zicht op de onderlinge groepsdynamiek en de agressiviteit van de mannetjes had ik nog niet gehad. Tijdens de bronst staan de mannetjes zo stijf van de testosteron dat ze amper eten, en maar aan één ding denken, paren. Om zichzelf zo opvallend en imposant mogelijk te maken, burlen ze de hele boel bij elkaar, pissen ze zichzelf onder en versieren ze zich met modder of takken in hun gewei. Met een schuin oog houden ze potentiele rivalen in de gaten en rennen ze, trillend van spanning, achter de hindes aan. Likkebaardend, met hun tong uit de bek, proberen ze te achterhalen of het wijfje in oestrus is.

Nadat ik een uur lang dergelijk gedrag had gefotografeerd, zag ik aan de zijkant van het veld een groot mannetje tevoorschijn komen en maakte ik de foto waar ik voor was gekomen, die van een overweldigend mannetje dat letterlijk stijf  stond van de testosteron. Edelherten zijn de knuffeldieren van de Veluwe, we zijn daar zo gewend geraakt aan elkaars aanwezigheid, dat wij ze vaak niet meer zien als echte wilde dieren. En daarmee zijn ze een groot deel van hun kracht en mystiek verloren. Een edelhert is een machtig dier, statig, groot en sterk, met een geweldig gewei en er waren tijden dat ze ons terecht groot ontzag inboezemden.