Weblog

Kleine slangster (Ophiura albida)

dinsdag, 18 april 2023

kleine slangster (ophiura albida) 4-2023 7383Deze fragiele slangsterren lagen vlak bij elkaar in de vloedlijn bij het strand van ’s Gravenzande. In de Nederlandse en Belgische Noordzee  komen 7 verschillende soorten slangster voor, waarvan je de gewone slangster en de kleine slangster het vaakst op het strand kunt vinden. Hun dunne flexibele armen zijn echter heel kwetsbaar, meestal vind je ze dus niet heel.

 

Net als bij een zeester groeien afgebroken armen bij een slangster gewoon weer aan, uit de afgesneden arm groeit, in tegenstelling tot bij een zeester, echter geen nieuwe slangster meer. De armen van slangsterren hebben geen zuignapvoetjes. Ze gebruiken hun beweeglijke armen om mee te lopen en komen dan ook veel sneller vooruit dan zeesterren. Met vier van hun poten tillen ze hun lichaam op om daarna zich met hun vijfde poot vooruit te trekken. Slangsterren leven op de zeebodem en voeden zich met aas en dood organisch materiaal dat ze met slijm, dat tussen de stekels op hun armen zit, verzamelen en naar hun mond met onder aan hun platte lijf brengen. Deze mond dient tegelijkertijd als anus en bestaat uit vijf kaken. Elke kaak is opgebouwd uit platen die met tanden zijn omzoomd. Verrassend genoeg bevinden deze kaken zich aan grote platte platen die zich vanaf de rugzijde als vingers tussen de poten heen naar beneden buigen. De vijf punten van de mondopening staan daardoor in rechte lijn van de vijf armen. Deze armen zitten aan de zijkant van het lichaam en van boven kun je goed zien hoe ze zijn bevestigd.

 

kleine slangster (ophiura albida) 4-2023 7382kleine slangster (ophiura albida) 4-2023 7389kleine slangster (ophiura albida) 4-2023 7387kleine slangster (ophiura albida) 4-2023 7386De centrale schijf is ongeveer 1,5cm doorsnede en de armen worden zo’n 6cm lang. Ze komen vaak in grote groepen, vanaf de kustlijn tot op een paar honderd meter diepte, voor. Overdag verstoppen ze zich in de bodem of onder stenen en ze jagen ‘s nachts. Ze hebben weliswaar geen ogen, maar kunnen met hun huid licht en donker waarnemen en chemische deeltjes onderscheiden. Er zijn zowel mannelijke als vrouwelijke exemplaren en zoals gewoon bij stekelhuidigen vindt de bevruchting uitwendig plaats. Hun planktonachtige larve hebben eerst meerdere stekels en een bilaterale symmetrie maar vormen zich na ongeveer drie weken om in een miniatuur slangster met radiale symmetrie. In zo’n twee maanden zijn  ze volgroeid, ze leven ongeveer drie jaar.

 

Lees ook: Symmetrie, Zo boven, zo beneden, Phyllacanthus parvispinus, Zanddollar, Onregelmatige zee-egels (Spatangoida), Zeeklit (Echinocardium cordatum), Colobocentrotus atratus en Groene zee-egel (Strongylocentrotus droebachiensis).

Aasetende eksters (Pica pica)

dinsdag, 18 april 2023

ekster (pica pica) 3-2023 7017Eksters zijn alleseters, opportunistische vuilnisbakken. Ze eten wat ze kunnen vinden en maken kortte metten met spinnen, kevers, zaden, vruchten, regenwormen, brood, patat, jonge vogeltjes, kleine zoogdieren of dode dieren, zoals dit forse karkas dat bij De Beekse Bergen op het terrein van de hyena’s lag. Onaangedaan pikten ze er af en toe was restjes aas af. Als er een hyena aankwam vlogen ze even met veel misbaar op, om  vlak daarna weer op het lijk te landen om er nog wat van los te peuteren.

 

ekster (pica pica) 3-2023 7000

Lees ook: Two is for joy, Roek (Corvus frugilegus), Zwarte kraaien aan de pier (Corvus corone) en De ogen van een kauw (Corvus monedula).

Spiegelen en spiegeling

vrijdag, 14 april 2023

bodemven 11-2019 0810-Eén van de eerste trucjes die ik bij het afdrukken van fotonegatieven leerde, was dat je het negatief ook omgekeerd kon afdrukken. Door op die manier het beeld te spiegelen en links en rechts te wisselen kun je een heel ander gevoel aan een foto geven, zolang er geen tekst of iets dergelijks in beeld staat, het werkt tenslotte niet bij elke foto. Hoewel we er niet altijd bij stilstaan is de interpretatie van een afbeelding erg links- en rechtsgevoelig. Een helling van linksboven naar rechtsonder interpreteren we bijvoorbeeld als dalend en eentje van linksonder naar rechtsboven als stijgend.

 

Tegenwoordig is in Photoshop het spiegelen of draaien van een afbeelding helemaal makkelijk geworden, en als ik niet zeker ben van een compositie, doe ik dat nog steeds wel eens, al is het maar om te kijken wat dat met het beeld doet. Zoals bij deze foto van een in het water gespiegeld boomlandschap. Deze heb ik zo vaak horizontaal én verticaal gespiegeld, dat ik op een gegeven moment niet meer wist hoe de foto eigenlijk was genomen. Op de een of andere manier voelt hij voor mij op deze manier het beste aan. Toen ik hem vergeleek met de oorspronkelijke foto bleek dat ik boven en onder weer goed had staan en alleen links en rechts had gespiegeld.

 

Lees ook: Een beuk in het water, Het oscillogram van een grauwe dag, Pareidolie in het riet, Twee werelden, Symmetrie en Sinister.

Zelfgemaakte knuppel no. 1 (Ongwe Hongwe)

vrijdag, 14 april 2023

zgk 1 ongwe hongwe 4-2023 7348Voor de komst van geweren gebruikten de Noord-Amerikaanse Indianen behalve pijl en boog ook houten knuppels. De meest bekende hiervan zijn de “gunstock” oorlogsknuppels en de bal-oorlogsknuppels van de Irokezen.

 

zgk 1 ongwe hongwe 4-2023 7329zgk 1 ongwe hongwe 4-2023 7335Deze houten bal-oorlogsknuppels zijn bij ons bekend vanaf de 18e eeuw en kenmerken zich door een grote ronde bal aan het einde van een slanke gebogen knuppelstok. Oorspronkelijk werden deze knuppels uit één stuk hout en met stenen werktuigen gemaakt. Men koos hiervoor een stevige hardhouten tak met een dikke wortelknol of knoest, aangezien de nerven daarvan niet alleen dicht op elkaar zitten maar vaak ook haaks op de takrichting staan. Dit zorgde ervoor dat de houten bol aan het einde erg hard was en dat de slag-impact volledig op de kopse hardste kant van de houtnerf kwam. Deze bol aan het einde van de knuppel wordt door de Irokezen ojighwa genoemd, dit betekent knol of raap. Dit soort oorlogsknuppels werd tijdens de koloniale oorlogen gebruikt om schedels in te slaan en waren gruwelijk effectief. In de verfilming van De Laatste der Mohikanen van Michael Mann uit 1992 zijn zowel de gunstock, als de balknuppels veelvuldig te zien.

 

zgk 1 ongwe hongwe 4-2023 7341zgk 1 ongwe hongwe 4-2023 7364zgk 1 ongwe hongwe 4-2023 7371zgk 1 ongwe hongwe 4-2023 7366Deze knuppel heb ik zelf uit een geschikt stuk wilgenhout gemaakt, niet met stenen werktuigen maar met een beitel, houtrasp en schuurpapier. De nerf van de ojighwa staat, zoals het hoort, haaks op de steel en de slagkant van de knuppel is de kopse kant van het hout. Omdat wilgenhout erg licht van kleur is en ik er toch iets meer karakter aan wilde geven, heb ik hem met verschillende tinten lederlijm gekleurd en met Tungolie en Renaissance was afgewerkt. Deze knuppel is overigens geen kopie maar een eigen interpretatie. Hij weegt 722 gram en is 51cm lang. De kop is 5,5cm dik en heeft een doorsnede van 9,5cm.

 

Pas als je zoiets zelf maakt en op zoek gaat naar een geschikt stuk hout en moet beslissen over gewicht, vorm, lengte, grip en balans kun je de kwaliteit van zo’n primitief wapen goed waarderen. Deze knuppel voelt buitengewoon stabiel en sterk en het is raar om te merken hoe prettig en veilig het voelt om hem vast te hebben. Door de kromming en het gewicht van de bal wil hij als het ware naar voren springen. Ik begrijp nu een stuk beter hoe het voelt om zoiets te maken en waarom deze knuppels eeuwenlang als aanvals- en verdedigingswapen zo populair waren.

 

De Irokezen zagen zich als een trotse krijgersnatie en noemden zichzelf van oorsprong Ongwe Hongwe, de mannen die alle anderen overtreffen. Ze leefden vanaf de huidige staat New York, tot aan Montreal, Vermont en Pennsylvania.  De beroemde 5 naties leefden nabij het Ontariomeer en bestaan uit de Seneca, Oneida, Onandago, Cayuga en Mohawk.

 

Lees ook: Ah weh eyu, Moqui knikkers en Canyon Diablo Meteoriet.

Groot Goorven Oisterwijk

zondag, 5 maart 2023

groot goorven oisterwijk 2-2023 6811Eén van de meest gefotografeerde bomen staat bij Oisterwijk, midden in het Groot Goorven. Bij goede weersomstandigheden staan hier tijdens zonsopgang regelmatig meerdere fotografen naast elkaar. Zelf heb ik deze den ook al een paar keer gefotografeerd, maar gek genoeg ligt de grootste schoonheid van het ven niet in dat kleine eilandje met die ene boom, maar in de ligging van het ven zelf.

 

groot goorven oisterwijk 2-2023 6754groot goorven oisterwijk 2-2023 6750Om het Groot Goorven ligt een hoge kring van bomen en struiken en als de zon daar op een koude ochtend net overheen komt en over het water scheert, gebeurt er iets wonderlijks. Het ven dat nog in de schaduw ligt, krijgt een blauwe gloed van de weerspiegelde hemel, terwijl de zon de damp van het ven goud kleurt en opklopt. Op een windstille dag stijgt die damp in kleine zuiltjes kaarsrecht omhoog en legt een spookachtig raster over het ven. Op plaatsen waar het wateroppervlak wordt verstoord, spiegelt dit het diepe blauw van de lucht, terwijl de dorre blaadjes in de begroeiing langs de kant in het lage licht fel oplichten. Het is een spektakel waar ik graag voor terugkom, maar gek genoeg niemand zie fotograferen.

 

Lees ook: Mist op het water, Mist, Zonsopgang bij het Groot Goorven, Mist op de Quiraing en Gesnater.

Het mosgroene oog (Crocodylus niloticus)

vrijdag, 3 maart 2023

nijlkrokodil 2-2023 6428Dit is niet zo maar een oog. Dit oog is het gevolg van een 200 miljoen jaar lange evolutie die ervoor heeft gezorgd dat een krokodil zijn prooi zonder met zijn ogen te bewegen, toch kan volgen.

 

Mensen zien details met hun fovea, een kleine ronde inzinking midden in de gele vlek van het netvlies. Hier bevinden zich alleen kegeltjes en deze zijn ook nog eens kleiner en dichter op elkaar geplaatst. Dit zorgt ervoor dat we daarmee scherper kunnen zien, maar wel onze ogen moeten bewegen als we iets willen volgen. Bij krokodillen is hun fovea geen klein kuiltje maar een horizontale band op het netvlies. Deze band zorgt ervoor dat zij in horizontale lijn details kunnen waarnemen zonder daarvoor hun ogen te hoeven bewegen. Dit voorkomt nodeloze rimpelingen in het water en verkleint de kans dat een prooi wordt gealarmeerd door beweging. Daarnaast hebben ze net als katten en spinnen een reflecterende laag achter hun netvlies die hun nachtzicht enorm verbetert en ook nog een doorzichtig derde ooglid, dat ze als een duikbril gebruiken om onderwater beter te kunnen zien.

 

Maar hun ogen zijn niet het enige bijzondere aan krokodillen. Ze hebben een lichaamsbouw die ruim 200 miljoen jaar oud en enorm succesvol is. Verder zijn het ook nog meesters in camouflage, gebruiken ze meerdere vormen van onderlinge communicatie, waaronder infrasoon geluid, werken ze regelmatig met elkaar samen, hebben ze een onderlinge hiërarchie, gebruiken ze gereedschappen, hebben ze de sterkste bijtkracht van alle dieren (ca 10x sterker dan die van een witte haai), bezitten ze buiten een goed zicht ook een uitstekend geurperceptie en gehoor, zijn ze supersnel (ze halen ruim 30 km per uur in het water)  en zorgen ze goed voor hun jongen. Verder hebben ze het sterkste maagzuur van alle gewervelden en kunnen ze zelfs botten, hoeven en horens verteren. Sommige soorten kunnen een uur lang onder water blijven en een jaar lang zonder voedsel. Evolutionair gesproken zijn krokodillen één van de meest succesvolste dieren op aarde.

 

Krokodillen zijn geen domme reptielen, ze zijn veel intelligenter dan we vaak denken. Het zijn slimme en nieuwsgierige dieren die zelfs in staat blijken om menselijke woorden te onderscheiden. Ze geven blijk van hogere cognitieve functies, zoals het plaatsen van valstrikken, complexe onderlinge samenwerking en speelsheid.

 

Deze nijlkrokodil is bij de Beekse Bergen gefotografeerd. In het kabbelende water was hij bijna onzichtbaar, de reflecties van het wateroppervlak liepen naadloos over in zijn natte schubben. Het enige dat opviel was dat fascinerende oog, dat mosgroene juweel, dat, als je er eenmaal in had gekeken, je niet meer los liet.  

 

 

Lees ook: Ernest Barrias: Les Nubiens dit aussi Les chausseurs d’Alligators aka The Alligator Hunters, Spinnenogen en Caesar en Lucy, oogwit en antropomorfismen.

Johannes Vermeer en de onmogelijke melkkan

zaterdag, 25 februari 2023

vermeer melkmeisje 2.0Nu Vermeer, mede vanwege de tentoonstelling in het Rijksmuseum, meer dan ooit in de belangstelling staat, moet me iets van het hart. Ik ben een grote liefhebber van zijn werk en ik was één van de eerste die kaartjes voor deze tentoonstelling had besteld, maar één van zijn beroemdste schilderijen stoort mij mateloos.

 

In veel van zijn werken speelt de intieme beleving van de ruimtelijkheid een belangrijke rol. Hij is ongeëvenaard in het weergeven van licht en schaduw en gebruikt perspectief om het dieptegevoel in zijn werken te versterken. Zo ook bij zijn beroemde Melkmeisje. Ik weet dat veel criticasters vinden dat hij het perspectief soms bewust manipuleerde ter versterking van zijn werken, maar in mijn bescheiden mening slaat hij hier zo enorm de plank mis, dat ik me elke keer weer afvraag waarom vrijwel niemand anders zich hieraan stoort.

 

De verdwijnende perspectieflijnen van het raam duiden op een verdwijnpunt dat zich net boven de hand van het meisje bevindt. De perspectieflijnen van de stoof op de vloer komen echter amper boven de tafelrand uit. Nu zou het natuurlijk kunnen dat de vloer niet recht loopt, maar deze zou dan echt enorm schuin moeten staan. En daar houdt het niet bij op. Als je goed kijkt naar het perspectief van de tafel en de kannen die daar op staan, suggereert dit een verdwijnpunt dat zich boven dat van de grijze kan met deksel die links op de tafel staat, bevindt. Anders had je daar nooit bovenop kunnen kijken. Deze horizon ligt dus, net als die van het raam, ruim boven de schenktuit van de kan waaruit het meisje de melk schenkt. In beide gevallen zou je in de kan op het melkoppervlak moeten kunnen kijken en niet zoals Vermeer dat heeft weergegeven, alleen het stroompje melk uit de tuit kunnen zien.

 

vermeer melkmeisje perspectieflijnenDeze werkelijk prachtig geschilderde ruimte kan in de echte wereld dus nooit bestaan. Tenzij het raam en het kozijn schuin in de muur staan, de vloer waarop de stoof staat enorm naar achter helt en de tafelpoten waarop de kan en het brood staat ongelijk zijn waardoor de tafel weer enorm naar voren helt. Ben ik nou echt de enige die zich daar aan stoort?

 

Als ik ervan uitga dat in deze ongelijke ruimte op zijn minst het tafelblad enigszins waterpas staat, een minimale voorwaarde om een tafel te kunnen gebruiken, ligt de horizon dus iets boven de schenktuit van de melkkan. In dat geval zou je dus in de melkkan op het melkoppervlak moeten kunnen kijken. Ik ben zo vrij geweest om het schilderij daarop een klein beetje aan te passen. Voor mij voelt de ruimte dan niet alleen geloofwaardiger aan, ik vind het schilderij er zelf ook beter van geworden.

 

Lees ook: Allegorie met Venus en Cupido, De genitaliën van Biagio da Cesena, Eurotofobie in de kunsten, Pavel Jerdanowitch, Caput mortuum, De oranje wortel en Het schaamhaar van L’Origine du Monde.

Zien is de overtreffende trap van kijken

zondag, 19 februari 2023

borstel 2-20236586Kijken en zien zijn niet hetzelfde. Zien is de overtreffende trap van kijken. Naarmate je steeds beter leert kijken, zal je steeds meer zien. Fotografie kan bij het zien helpen. Als je iets fotografeert, vang je het. Binnen een kader leeft dat ene moment dan tijdloos verder, zodat je het eindeloos kunt observeren. In een foto wordt alles wat je zag én niet zag, zichtbaar. Al kijkend en onderzoekend zal je steeds meer opvallen en zal je steeds meer zien. Tot er misschien een moment komt dat je alle mogelijkheden, alle schoonheid en alle waarheid kunt zien die er altijd al was. Maar die, omdat je nog niet zag, voor je verborgen bleef.

 

borstel 2-2023 6591-borstel 2-20236574Deze foto’s zijn van een verbrande borstel die ik na een brand op ons balkon had bewaard. Een simpel voorwerp dat je normaal gesproken misschien achteloos zou weggooien, wordt door beter te kijken ineens iets heel anders.

 

borstel 2-20236581borstel 2-20236579borstel 2-20236569borstel 2-20236587De onderkant van de borstel lijkt op een platworm of pantoffeldiertje. Door de hitte zijn de stijve plastic haren van de borstel gesmolten. Waar de hitte het minst was, is alleen het topje gesmolten en staat dat nu als de hoed van een kleine paddenstoel op zijn steel. De beroete onderkant van dat kopje en de donkere vlokkentekening op de steel versterkt de illusie dat je naar een schimmel kijkt. De lange haren aan het uiteinde van de borstel reiken als de tentakels van een anemoon naar het licht, terwijl de nopjes op plaatsen waar de hitte sterker was, net als cellen tijdens mitose, kleine clusters vormen. Ze krijgen daar een structuur die lijkt op die van vetcellen of van wetenschappelijke modellen van atomen. Op sommige plaatsen zijn ze aan elkaar gesmolten en ontstaan er zelfs kleine bruggen. Hoe langer je kijkt, hoe meer je ontdekt en des te fascinerender die simpele borstel wordt. Het gekke is dat dat voor vrijwel alles geldt, de hele wereld zit soms besloten in de kleinste dingen, het enige wat je hoeft te doen om die wereld te ontdekken is beter te kijken.

 

Lees ook: Zien, de kunst van het kijken, Verzien, Negatieve vitrages, A trick of the light, Een beuk in het water, Gerookte bloemkool en Zo boven, zo beneden.

Een beuk in het water

zaterdag, 11 februari 2023

witven 01-2021 4357In het Witven bij de Oisterwijkse bossen en plassen, ligt een dode beuk in het water. Zijn kale takken vast aan het spiegelende ven. Kleine takjes die normaal niet zouden opvallen krijgen door hun symmetrie ineens vorm. De spiegeling tovert een hypnotische chaos van lijnen en caleidoscopische vlakken. Toch kent deze gespiegelde wereld orde, het water snijdt de wereld messcherp in tweeën en verdeelt hem in boven en onder.

 

Lees ook: Het oscillogram van een grauwe dag, Pareidolie in het riet, Twee werelden en Waterkringen.

Walvispoep en klimaatverandering

zaterdag, 11 februari 2023

Alles wat leeft, eet, en alles wat eet, poept. Levende organismen zijn in dat opzicht niet veel meer dan een maagdarmstelsel dat voedsel opneemt, verwerkt en weer uitschijt. Zowel het wegnemen van het voedsel als het toevoegen van uitwerpselen aan een milieu, hebben een vaak complex en verregaand effect op de leefomgeving. Elk organisme heeft zijn eigen functie en houdt daarmee het milieu in balans, het wegvallen van een organisme zorgt voor een verstoring  van de balans en kan dus verregaande gevolgen hebben.

 

Vrijwel geen enkel dier jaagt op walvissen, ze staan tenslotte aan de top van de voedselpiramide. Zelf eten ze alleen maar krill, kleine kreeftachtigen, die in de oceaan in werkelijk ongelooflijk grote aantallen voorkomen en door veel dieren als voedselbron worden gebruikt. Je zou dus denken dat een afname in de walvissenpopulatie een positief effect op die van het krill zou hebben. Minder is echter waar.

 

Toen men vorige eeuw massaal op walvissen jaagde en de populaties daarvan wereldwijd met miljoenen afnamen, nam tegelijkertijd ook die van het krill af. Ondanks dat er minder krill werd gegeten, kwam er toch minder krill voor. Nu eten walvissen veel, en poepen ze dus ook veel. Het was juist de afname van deze poep die zo’n negatief effect op het krill had. Walvissenpoep is namelijk een belangrijke bron van voedsel voor fytoplankton, het bevat veel ijzer, wat een cruciale rol in de voedselketen speelt. Krill leeft van fytoplankton en het afnemen van hun voedselbron had dus een direct negatief effect op hun populatie en op die van alle dieren die daarvan afhankelijk zijn.

 

Helaas had het ook een negatief effect op het klimaat. Men praat graag over onze bossen als de longen van de Aarde, maar de oceanen worden vaak vergeten. Fytoplankton zet het broeikasgas CO₂ om in zuurstof. Zo'n 40 procent van de CO₂ die de mensheid uitstoot, wordt door de oceanen geabsorbeerd. Een afname van de walvispopulatie heeft dus ook een direct effect op de opwarming van de Aarde.

 

Lees ook: Walvissen en seks, Walvis bulla, Grote dennensnuitkevers en klimaatverandering (Hylobius abietis), Bij en lavendel, Bacteriën spelen een belangrijke rol bij de voortplanting van soorten, Poep is bruin en De gemeentes en hun bladblazers.