Weblog

Schaatsenrijders (Gerris lacustris)

zaterdag, 18 november 2017

schaatsenrijder (Gerris lacustris) 10-2017 7303Omdat watermoleculen elkaar aantrekken, ontstaat er op de scheiding tussen lucht en water een spanningsgebied. Deze oppervlaktespanning zorgt ervoor dat het wateroppervlak zich als een dun vlies gedraagt en dat kleine dieren, zoals spinnen en insecten, die nat worden er niet meer aan kunnen ontsnappen. Ze zitten dan als het ware aan het oppervlak vastgeplakt.

 

schaatsenrijder (Gerris lacustris) 10-2017 7305Sommige insecten, zoals schaatsenrijders, jagen op dit dunne oppervlak en moeten het hebben van dieren die door deze oppervlaktespanning zijn gevangen. Om er voor te zorgen dat schaatsenrijders er niet zelf aan ten prooi vallen, hebben ze op hun lijf en poten vele microscopische hydrofobe haartjes, deze vergroten het oppervlak en vangen lucht, waardoor ze niet nat kunnen worden. Deze haartjes zorgen er ook voor dat een schaatsenrijder met zijn ranke poten over het wateroppervlak kan schaatsen. Onder de juiste lichtinval kun je goed zien dat ze met hun pootjes dit dunne oppervlak enigszins indrukken, net zoals onze vingers dat zouden doen in een strakgespannen stuk stof.

 

De middelste en achterste poten van schaatsenrijders staan als een statief midden onder het zwaartepunt van hun lijf. Plat uitgespreid verdelen deze hun gewicht zodat ze stabiel en droog op het oppervlak staan. Hun voorste poten bevinden zich helemaal vooraan het lijf en deze houden ze naast hun kop op het water om trillingen op het oppervlak mee in de gaten te houden. Op dezelfde manier waarop een spin de trillingen in haar web in de gaten houdt, controleert de schaatsenrijder met zijn poten of er prooidieren op het wateroppervlak terecht zijn gekomen.

 

Schaatsenrijders zijn, ondanks dat sommige mensen ze veel op langpootmuggen vinden lijken, geen muggen, het zijn wantsen. Ze hebben een scherpe proboscis waarmee ze hun prooi uitzuigen. Ze steken deze snuit in het lichaam van hun prooi, spuiten er verterende enzymen mee in en zuigen het lichaam er daarna weer mee uit, enigszins zoals spinnen zich ook voeden, ware het dat spinnen geen proboscis hebben.

 

Er bestaan meerdere, moeilijk uit elkaar te houden soorten waarvan de meeste zowel volledig gevleugelde, kort gevleugelde als ongevleugelde populaties kennen. Door binnen een soort hierin te variëren, zijn ze beter voorbereid op potentiele wijzigingen in hun leefmilieu. Ongevleugelde exemplaren zijn minder kwetsbaar en stoten beter water af, terwijl gevleugelde exemplaren zich makkelijker kunnen verplaatsen en daardoor minder kwetsbaar zijn voor lokale veranderingen in de leefomstandigheden.

lees verder...

Over hartkamers, schelpen, oren, tongen en kachels. (Glossus humanus)

zaterdag, 18 november 2017

ossenhartschelp (Glossus humanus) 5-2016 9466De ossenhartschelp behoort tot een oude soortenrijke familie waarvan er momenteel nog maar een paar bestaan. Ze zijn, afgezien van de gladde gekromde umbo’s (toppen), bedekt met fijne concentrische lijntjes, dunwandig en hebben vaak een bruin periostracum. Ossenhartschelpen worden ca. 9 cm groot en komen algemeen voor van IJsland tot aan de Middellandse Zee, waar ze op zand- of modderbodems leven. De ossenhartschelp heeft een gladde witte binnenkant en de slak is eetbaar. Zijn Latijnse naam, Glossus humanus, kreeg hij van Linnaeus en betekent ‘mensentong’, maar hij stond ook wel bekend als Cardium humanus, ‘mensenhart’ en er is weinig fantasie nodig om in deze grote schelp een mensenhart te zien. Veel tweekleppige schelpen staan in de volksmond dan ook bekend als hartschelpen.

 

ossenhartschelp (Glossus humanus) 5-2016 9459ossenhartschelp (Glossus humanus) 5-2016 9462ossenhartschelp (Glossus humanus) 5-2016 9457ossenhartschelp (Glossus humanus) 5-2016 9464In het Engels is er een bekende uitspraak: ‘warm the cockels of your heart’, die men vaak gebruikt als men iets ziet dat ons hart sneller doet slaan en ons een fijn en warm gevoel geeft. Nu zijn er meerdere etymologische verklaringen voor deze cockels, één ervan verwijst naar de hartkamers van ons hart. Deze hartkamers heten in het Latijn ‘cochleae cordis’, wat is afgeleid van ‘cochlea’ het Latijn voor slak. Deze hartkamers danken hun naam dus aan de vormovereenkomst met een slak. Aangezien ons hart al heel lang als de zetel van onze emoties wordt gezien, is het dus ook makkelijk voor te stellen dat een fijn gevoel, een warme gloed, zich nestelt in ons hart.

 

Er wordt echter ook wel eens geopperd dat ‘warm the cockels’ niets te maken heeft met ons hart maar met het feit dat je schelpen, zoals ‘kokkels’, moet verhitten voor ze zich openen, net zoals je mosselen moet koken voor je ze kunt eten. Schelpen zoals kokkels behoren daarnaast tot de zogenaamde hartschelpen (Cardiidae) en danken hun naam juist weer aan de vormovereenkomst met een hart. Andere verklaringen zijn dat het woord cockles ook wel wordt gebruikt voor de bakruimtes in een oven, welke je natuurlijk ook regelmatig moet verwarmen of zelfs een verbastering is van het Latijn voor oren, namelijk ‘auricles’, waarvan er net als bij de tweekleppige schelp een linker en rechter exemplaar bestaan. En ook bij deze verklaring is de vergelijking tussen de vorm van sommige schelpen en oren makkelijk gemaakt.

 

Een laatste, maar minder aannemelijke, verklaring die nog wel eens wordt vermeld is dat het ‘cockels of your heart’ lijkt op het Nederlandse ‘kachels van je haard’, iets wat wij terug zien in ons gezegde ‘eigen haard is goud waard’.

 

Lees ook: Kamelen, vagina’s, sluitspieren en porseleinMet de kont draaien, aarzelen en oude vrouwtjes en Meiocardia moltkiana.

lees verder...

Pit van verderf

donderdag, 9 november 2017

Mijn oma is 94. Ze ruikt naar sigaretten, is nagenoeg doof en zit in een rolstoel in een klein kamertje in een verzorgingstehuis. Ze heeft jarenlang op zichzelf kunnen wonen, tot ze naar een aanleunwoning toe moest omdat ze regelmatig medische en huishoudelijke hulp nodig had. Onlangs werd ze daar ziek en ging het snel. Alsof er een kleine zwakte in het verder zo sterke mensje op dit moment had zitten wachtten, maakte dit van haar ziekte gebruik om haar in sneltreinvaart af te breken. Ze was altijd al slechthorend, maar nu begon ze ook ineens dingen te vergeten, belangrijke dingen. Hoewel ze elke dag een pakje sigaretten rookte, deed ze nog zelf boodschappen en kon ze nog goed uit de voeten, maar ineens kon ze zelfs haar eigen ontlasting niet meer ophouden. Die kleine zwakte, dat pitje van verderf, vierde feest en trok haar verder mee naar het verval.

 

Nu zit ze in een tijdelijk verzorgingstehuis. Nu is ze aan het wachtten, wachtten op urgentie, wachtten tot ze weer verkast wordt. Alles wat ze tijdens haar leven had opgebouwd en verzameld, verdwijnt, er blijft steeds minder van haar over. Haar gezin, haar woning, haar spulletjes, de controle over haar lichaam, bijna alles heeft ze achter zich moeten laten en nu beetje bij beetje ook haar identiteit en haar beslissingsrecht. Vreemd genoeg taalt ze zelfs niet meer naar haar sigaretten, alsof zelfs haar verlangens zijn verteerd. Haar leven droogt steeds verder op tot er alleen dat kleine pitje van verderf overblijft. Dat onvermijdelijke zaadje van entropie dat we allemaal in ons dragen.

 

Lees ook: Slopende ziekte en Tere schuld.

lees verder...

Bladvlekziekte

donderdag, 9 november 2017

bladvlekziekte 10-2017 7627De mooie grijze vlekken met zwarte omlijning op dit herfstblad worden door een schimmel veroorzaakt. Deze schimmel, vermoedelijk een Cercospora variant,  wordt door de wind verspreid en heeft een natte omgeving nodig om zich te kunnen ontwikkelen, vandaar dat ze het vaakst in de herfst wordt gezien. Als het natter is, zullen de vlekken zich uitbreiden en kunnen ze in elkaar overlopen. Naarmate deze schimmelbesmetting toeneemt, kan de waardplant door verminderde fotosynthese steeds minder energie omzetten en zal hij sterven. De schimmel op de bladeren die op de grond vallen, overwintert in de strooisellaag en kan de plant in het volgende jaar opnieuw besmetten. Deze nieuwe besmetting begint dan aan de onderkant van de plant en werkt zich langzaam omhoog. De sporen van de schimmel infecteren de plant via de huidmondjes en hebben voldoende vocht nodig om zich te kunnen ontwikkelen.  Hiervoor moeten de bladeren aan de buitenkant minimaal een hele dag en een nacht nat zijn. Dit zijn echter condities die zich in ons land vaak genoeg voordoen. Als de vlekken net op de bladeren zijn verschenen hebben ze nog geen grijs centrum, dit ontstaat pas in een later stadium als de vlekken groter worden. Onder de juiste omstandigheden kunnen er 4 tot 5 cycli per seizoen plaatsvinden, waarbij elke nieuwe cyclus zich sterker uit en de vlekken groter worden, tot aan een centimeter doorsnee toe. Er zijn enorm veel soorten schimmels die deze bladvlekziektes veroorzaken en velen specialiseren zich zelfs in een bepaalde plantensoort.

 

lees verder...

Eikengalwesp (Cynips quercusfolii)

dinsdag, 7 november 2017

Eikengalwesp (Cynips quercusfolii) 10-2017 7463De kleine roodgroene appeltjes die je in het najaar soms onder eikenbladeren vindt, zijn van een kleine galwesp. Dit eikengalwespje (Cynips quercusfolii) van amper vier millimeter groot, kent jaarlijks twee verschillende generaties. Een seksuele en een aseksuele of agame. De seksuele generatie heeft mannetjes en vrouwtjes en maakt knopgallen, kleine paarse fluwelen kussentjes, die je in het voorjaar op eikenstammen kunt tegenkomen. De aseksuele generatie, plant zich parthenogenetisch voort en kent alleen vrouwtjes, zij maken de bekende roodgroene appelgallen die je in de winter kunt vinden.

 

In juni leggen de eerste galwespjes middels hun ovipositor hun eieren in de nerven van eikenbladeren, dit triggert de boom om daar te gaan woekeren. De boom maakt dan een tumorachtig weefsel aan waarmee ze de irriterende plek omkapselt. Dit sponsachtige weefsel vormt de gal waarin het eitje uitkomt. Omdat zo’n eikengal veel looizuur bevat is de larve daardoor voor veel roofdieren beschermd. De larve is in staat om zelf zijn voedselaanvoer door de boom te stimuleren en kan zich binnen de gal tot wesp verpoppen. De ontbindende suikers in de gal zorgen hierbij niet alleen voor voedsel maar ook voor voldoende zuurstof. De uitgekomen wesp overwintert in dezelfde gal, die langzaam van geel naar rood naar bruin verkleurt en aan de buitenkant steeds harder wordt. De volwassen eikengalwesp heeft een omlaag gerichte kop met sterke kaken, waarmee ze zich in januari naar buiten knaagt.

 

Eikengalwesp (Cynips quercusfolii) 10-2017 7372Eikengalwesp (Cynips quercusfolii) 10-2017 7373De vrouwelijke wespen van deze eerste generatie leggen daarna in het voorjaar hun eitjes op bladknoppen van eiken, welke daar kleine paarsfluwelen gallen omheen vormen. Uit deze gallen komen zowel mannetjes als wijfjes. Deze seksuele generatie is echter aanzienlijk kleiner en wordt amper drie millimeter groot, vanwege dit formaatverschil, dacht men vroeger dat beide generaties twee verschillende soorten waren. Deze mannetjes en vrouwtjes paren met elkaar waarna de bevruchte vrouwtjes hun eitjes weer onderaan de eikenbladeren afzetten en de cyclus opnieuw begint.

 

De oude bruine gallen met rond uitvliegopeningsgaatje vind je aan het eind van de winter vaak tussen afgevallen bladeren op de grond. Deze gallen worden vaak inktgallen genoemd, omdat ze dankzij hun hoge tanninegehalte vroeger werden gebruikt om inkt mee te maken. In het Engels noemt men deze gallen overigens geen appelgallen maar “cherry galls”, kersengallen.

 

Lees ook: Gallus inkt.

lees verder...

Water onder de brug

dinsdag, 7 november 2017

ponte alla grazie 8-2017 1274De Ponte Vecchio is verreweg de meest gefotografeerde brug in Florence. Vaak wordt hij vanaf de Ponte alla Grazie, die ten oosten van Ponte Vecchio over de Arno staat, gefotografeerd. Of tijdens zonsondergang vanaf de Ponte Santa Trinita, die westelijk van hem ligt, dan staat de Ponte Vecchio namelijk mooi in het licht van de ondergaande zon. Onder deze bruggen stroomt de Arno traag door zijn zandstenen bedding naar de zee.  De Arno is onvoorspelbaar en stroomt regelmatig over, maar toen ik er was stond hij bijna droog. Het had al weken niet geregend en een dun stroompje water kroop langzaam over de begroeide stenen op de bodem.

ponte vecchio 8-2017 0930ponte santa trinita 8-2017 0932

lees verder...

Judasoor (Auricularia auricularia-judae)

zaterdag, 4 november 2017

Judasoor (Auricularia auricularia-judae) 10-2017 7315Zowel de volksnaam, als de wetenschappelijke naam van het judasoor (Auricularia auricularia-judae) hebben dezelfde oorsprong. Deze zwam lijkt niet alleen erg veel op een oor, maar groeit ook nog eens graag op vlieren. Naar verluidt zou Judas zichzelf, nadat hij Jezus voor 30 zilverstukken had verraden, aan een vlier hebben verhangen. Daarnaast sneed Petrus tijdens de arrestatie van Jezus bij de Romeinse soldaat Malchus een oor af en komen in deze paddenstoel Judas en een oor dus op meerdere manieren bij elkaar.

 

Hoewel auricula gewoon “oor” betekent en judae “van Judas”, is de naam in binnen- en buitenland vaak vertaald en verbastert tot Jodenoor. Deze foutieve vertaling van de wetenschappelijke naam zorgde voor nodeloze onrust en discussie onder niet-wetenschappers, terwijl de Latijnse naam juist weer voor veel onrust onder de wetenschappers zorgde.  Auricularia auricularia-judae  voldoet namelijk niet aan de algemeen geaccepteerde binominale nomenclatuur van Linnaeus.

 

Judasoor (Auricularia auricularia-judae) 10-2017 7311Judasoor (Auricularia auricularia-judae) 10-2017 7313Het Judasoor behoort tot de trilzwammen en is normaal gesproken roze-bruin, satijnzacht, 2 mm dik en maximaal 8 cm groot. Er komen zeer sporadisch echter ook volkomen witte, pigmentloze exemplaren voor, welke men dan de -lactea variatie noemt. Ze groeien graag op vochtige, schaduwrijke plekken en komen, hoewel ze sterk de voorkeur hebben voor vlieren, ook regelmatig op ander levend en dood hout voor. Op levend hout zijn ze vaak verantwoordelijk voor witrot, aangezien ze vooral het lignine in het hout afbreken. Ze groeien vrij langzaam en je kunt ze vaak het gehele jaar door vinden. Tijdens drogere perioden kan het judasoor fors indrogen en wordt hij harder en donkerder tot vrijwel zwart toe. Zodra de vochtigheid weer toeneemt, zwellen ze echter weer op en krijgen ze hun oude vorm en kleur terug.

 

Het judasoor is eetbaar en wordt in veel Chinese en Japanse gerechten zoals Sweet and Sour Soup gebruikt. Ook hebben ze  een aantal, voor de medische wetenschap, zeer interessante karakteristieken zoals: cholesterolverlagende-, antitumor-, antistollings- en bloedsuikerverlagende eigenschappen. Het judasoor was de eerste commercieel gekweekte zwam en reeds zes eeuwen voor Judas Jezus verraadde, werd hij door de Chinezen op houtstammen gekweekt. Momenteel is het de vierde meest gecultiveerde zwam ter wereld. Omdat er geen vergelijkbare giftige paddenstoelen bestaan, wordt het judasoor ook graag door particulieren geplukt.

 

Dit judasoor is bij de Oostvaardersplassen op een afgevallen tak van een vlier gefotografeerd.

lees verder...

Geiten bezoar

zaterdag, 4 november 2017

geiten bezoar 8-2017 6660Dit zijn echte bezoars, dus geen coprolieten. Ze zijn ontstaan in de maag van een geit en opgebouwd uit haren, steentjes en andere harde onverteerbare materialen die de geit had ingeslikt. Deze zijn in zijn maag samengeklonterd en versteend en uiteindelijk als bezoar, of maagsteen uitgekotst. Ze voelen veel lichter aan dan je zou verwachten, wat waarschijnlijk komt door de hoeveelheid haar die er in zit.

 

geiten bezoar 8-2017 6669geiten bezoar 8-2017 6678Lees ook: Coproliet of bezoar.

lees verder...

Salone degli Scheletri in La Specola

maandag, 30 oktober 2017

la specola 8-2017 1348Hoewel de wassen anatomische modellen en de opgezette dieren in La Specola in Florence gewoon zijn te bezichtigen, komt er toch bijna niemand. Florence heeft haar gasten zo verschrikkelijk veel te bieden, dat deze moeten kiezen en uiteindelijk allemaal bij dezelfde paar bekende attracties terechtkomen. En dat is spijtig, want La Specola is een buitengewoon interessant museum en haar collecties zijn terecht wereldberoemd.

 

Behalve de collectie wassen modellen, mineralen en opgezette dieren, heeft het museum ook nog een grote skeletten afdeling. Deze is helaas niet open voor publiek toegankelijk. Toen ik in Florence was heb ik heel wat moeite moeten doen om er toch een rondleiding te krijgen. En dat was het meer dan waard.

 

la specola 8-2017 1440la specola 8-2017 1425la specola 8-2017 1389la specola 8-2017 1384De Salone degli Scheletri (skelettenhal) is te vergelijken met de Galerie de paléontologie et d’anatomie comparée in het Parijse Jardin des Plantes. In deze Florentijnse skelettenhal vind je niet alleen het skelet van Hansken, de olifant, maar ook die van enkele uitgestorven dieren. De restauratie heeft gelukkig niets van de sfeer van de oorspronkelijke collectie weggenomen en je krijgt er, net als in Jardin des Plantes, het gevoel dat je in een tijdsmachine stapt. Skeletten waarvan sommige, zoals Hansken, meer dan drie eeuwen oud zijn, staan er op voetstukken in een rij  midden op de vloer of achter oude glazen panelen in een vitrine. Net als bij de Galerie de paléontologie et d’anatomie comparée heeft de ruimte een tweede verdieping met rondgang waar nog meer stukken staan opgeslagen en hangen er skeletten aan het plafond.

 

la specola 8-2017 1323la specola 8-2017 1328In de slechts 1,5 uur dat ik in deze ruimte mocht doorbrengen heb ik mijn ogen uitgekeken. Ik zou er het liefst een week zijn gebleven. Gelukkig mocht ik wel foto’s maken, maar omdat ik geen statief bij me had en het kunstlicht niet optimaal was, heb ik me enigszins moeten behelpen. Ik heb me echter voorgenomen om nog een keer terug te gaan en er dan uitvoerig de tijd voor te nemen.

 

la specola 8-2017 1337la specola 8-2017 1417Lees ook: Hansken de olifant, Het opgezette nijlpaard in La Specola en Gaetano Zumbo’s wassen hoofd.

lees verder...

Burlen in de bronst

maandag, 30 oktober 2017

edelhert (Cervus elaphus) 9-2017 5243Een paar weken geleden ben ik edelherten gaan fotograferen in de Oostvaardersplassen. Deze herten zijn genetisch iets anders dan die op de Veluwe en hun bronst valt altijd later in het jaar. Hoewel de Oostvaardersplassen veel meer lijken op de biotoop waar edelherten oorspronkelijk voorkwamen, namelijk open grasland en rivierengebieden, kwam de bronst in dit gebied op mij wat rustiger over. Ik zag hier niet de felle gevechten en het heftige burlen wat ik een aantal weken eerder op de Veluwe wel tegenkwam.

 

edelhert (Cervus elaphus) 9-2017 5972edelhert (Cervus elaphus) 9-2017 6514edelhert (Cervus elaphus) 9-2017 4567edelhert (Cervus elaphus) 9-2017 6608Tijdens de bronst houden de mannetjes elkaar op de hoogte van hun aanwezigheid door te burlen. Ze gooien hun kop in de nek en laten een lange laag schrapende weeklagende boer horen, dat al van verre is te horen. Hoe sterker het mannetje, des te vaker en harder hij burlt. Hiermee maakt hij niet alleen indruk op zijn concurrenten of op de vrouwtjes, maar ook op de vele toeschouwers en fotografen die elk jaar weer naar de Veluwe en Oostvaardersplassen trekken.

 

Lees ook: Bronstig edelhert (Cervus elaphus).

lees verder...